Jak znaleźć matkę pszczelą w ulu

W rodzinie liczącej kilkadziesiąt tysięcy pszczół jest tylko jedna matka, ale przy odrobinie wprawy wyraźnie odstaje od reszty:

• Odwłok jest długi i zwężający się ku końcowi, wyraźnie wystaje poza złożone skrzydła. U robotnicy skrzydła sięgają prawie do końca odwłoka.
• Nogi są dłuższe niż u robotnic, często jaśniejsze, brązowo-bursztynowe. Przez to matka wydaje się „wyższa” na plastrze.
• Tułów jest szerszy, często ciemniejszy i gładszy, bez gęstego owłosienia.
• Zachowanie — porusza się spokojnie i celowo, zagląda do komórek i składa jaja. Gdy ramka jest wystawiona na światło, zwykle przechodzi na zacienioną stronę plastra.
• Świta — kilka do kilkunastu robotnic otacza matkę, zwrócone do niej głowami, karmią ją i czyszczą. Taki „wianuszek” pszczół na plastrze to często najszybsza wskazówka.

Młoda, nieunasienniona matka jest mniejsza i bardziej ruchliwa niż matka czerwiąca — łatwo ją pomylić z robotnicą, dlatego w pierwszych tygodniach po wygryzieniu lepiej ocenić jej obecność po jajach.

Matka przebywa tam, gdzie czerwi: w środku gniazda, na plastrach z jajami i młodym czerwiem. Ramki skrajne z miodem i pierzgą możesz przejrzeć szybko — rzadko ją na nich spotkasz. W ulach wielokorpusowych zacznij od korpusu, w którym jest najwięcej świeżego czerwiu.

Najlepszy moment to ciepły, bezwietrzny dzień, mniej więcej między 10 a 15. Zbieraczki są wtedy w polu, w ulu jest mniej pszczół, a rodzina reaguje spokojniej. Przy chłodzie, deszczu i przed burzą pszczoły są nerwowe, a otwieranie gniazda wychładza czerw — wtedy lepiej przełożyć przegląd.

1. Dym oszczędnie. Kilka kłębów w wylotek i lekko na beleczki po zdjęciu daszka. Za dużo dymu wprawia rodzinę w ruch i matka zaczyna uciekać po plastrach.
2. Pierwsza ramka na bok. Wyjmij skrajną ramkę (zwykle z miodem), obejrzyj ją i odstaw do stojaka lub pustego korpusu. Zyskasz miejsce na spokojne przesuwanie kolejnych.
3. Najpierw ramka, którą wyjmujesz. Gdy unosisz ramkę, od razu spójrz na stronę zwróconą do Ciebie — matka ucieka przed światłem na drugą stronę plastra i na sąsiednie ramki. Potem obróć ramkę i obejrzyj drugą stronę, na koniec rzuć okiem na odsłonięty bok następnej ramki w ulu.
4. Ramki po kolei. Przeglądaj systematycznie od jednej strony gniazda do drugiej, bez przeskakiwania. Trzymaj ramkę nad ulem, żeby matka, jeśli spadnie, wróciła do gniazda.
5. Nie potrząsaj. Strząsanie pszczół przy szukaniu matki to ryzyko, że spadnie na trawę lub zostanie zgnieciona. Oglądaj plaster pod kątem, powoli, najpierw krawędzie i narożniki, potem środek.
6. Sprawdź ścianki. Jeśli po przejrzeniu wszystkich ramek matki nie ma, obejrzyj ściany i dno korpusu oraz pszczoły zebrane na odstawionej ramce.

Jeśli matki nie znajdziesz przy pierwszym podejściu, nie przedłużaj przeglądu w nieskończoność. Obecność jaj wystarczy, żeby wiedzieć, że matka jest w ulu — możesz wrócić za kilka dni.

Oznaczona matka jest widoczna od razu, a kolor mówi, z którego roku pochodzi. Znakuje się ją markerem lub przyklejonym na tułów opalitkiem — małym krążkiem, często z numerem, który pozwala prowadzić dokładną ewidencję. Kolor zależy od ostatniej cyfry roku:

Znakuj matkę w klateczce lub nakładce do znakowania, nie dociskając odwłoka. Po naklejeniu opalitka przytrzymaj ją chwilę, aż klej wyschnie, i wypuść na plaster z czerwiem.

Zanim uznasz rodzinę za bezmateczną, poszukaj śladów:

• Jaja. Pojedyncze jajo stojące na dnie komórki oznacza, że matka czerwiła w ciągu ostatnich około trzech dni. Są jaja — matka najpewniej jest, tylko się schowała.
• Mateczniki ratunkowe. Mateczniki wyciągnięte na powierzchni plastra z komórek robotnic świadczą o tym, że rodzina straciła matkę i wychowuje nową. Nie niszcz ich, dopóki nie masz innej matki do poddania.
• Matka trutówka. Czerw trutowy (wypukłe zasklepy) w komórkach pszczelich, ułożony zwartym wzorem, wskazuje na matkę składającą wyłącznie niezapłodnione jaja. Taką matkę trzeba wymienić.
• Pszczoły trutówki. Kilka jaj w jednej komórce, jaja na ściankach komórek i rozrzucony czerw trutowy to znak, że czerwią robotnice. Rodzina jest długo bez matki i wymaga szybkiej interwencji, np. połączenia z inną rodziną.

Brak jaj i młodych larw przy braku mateczników może też oznaczać przerwę w czerwieniu albo młodą, jeszcze nieczerwiącą matkę. Wtedy wstaw ramkę z jajami z innej rodziny — jeśli po kilku dniach pojawią się na niej mateczniki, rodzina jest bezmateczna.

Darmowa aplikacja QueenRadar na Androida wykrywa matkę i mateczniki na żywo — kierujesz kamerę telefonu na wyjętą ramkę, a zaznaczenie pojawia się na ekranie. Działa offline, więc zasięg w pasiece nie ma znaczenia. Tryb Lupa przybliża obraz i odczytuje numer z opalitka matki, a zdjęcia i historia sesji pomagają porównać kolejne przeglądy.

Jeśli masz już zdjęcie plastra, sprawdź je w testerze online — model zaznaczy matkę i mateczniki bez instalowania czegokolwiek. Przy okazji przeglądu warto też ocenić porażenie warrozą: licznik osypu policzy roztocza na zdjęciu wkładki dennicowej.